Hava Tahminleri Nasıl Yapılır?

Hava Tahminleri Nasıl Yapılır?
İnsanların yaptığı pek çok faaliyet iklimden ve hava durumundan etkilenir. Ulaşımdan eğitime, ekonomik faaliyetlere kadar çoğu şey hava durumundan olumlu ya da olumsuz etkilenir. Bu yüzden bizler hava durumunu bilmek isteriz. En azından dışarı çıkarken ıslanmayalım yada üşümeyelim diye hava durumunu bilip ona göre tedbirimizi alırız. Bu nedenle çoğu insan meteorolojik tahminleri tv, radyo kanalları ve internet sitelerinden dikkatle takip ediliyor.
Peki hava tahminleri nasıl yapılıyor?
Hava tahmin raporları hazırlamak basit bir işlem değildir. Gelişen teknoloji ile hava tahmini yöntem ve modelleri de hızlı bir gelişim kaydetmiştir. Hava Tahmini Ancak hava tahmini günümüzde hala kısa dönemler için doğruluk ve tutarlılık göstermektedir. Örneğin bir ay sonra kar yağacak demek günümüz şartlarında bilimsellikten uzak bir tahmindir. Atmosferin kaotik yapısı sebebiyle atmosferde görülen değişimleri önceden tahmin etmek oldukça zordur. Bu yüzden haftalar öncesinden şu gün yağacak ya da hava çok sıcak olacak demek müneccimliktir.
1917 doğumlu Amerikalı Edward Norton Lorenz hava tahminleri konusunda önemli çalışmalar yapmış bir meteorologtur. Lorenz aynı zamanda iyi bir matematikçidir. Atmosfer hakkında araştırma yaparken bir rastlantı sonucu kaotik atmosfer özelliğini anlamamızı sağlamıştır. Lorenz hava tahmini için modeller ortaya koymak için çalışırken yaptığı ilk deneme sırasında 0.50127 sayısını kullanmıştır. O dönemin koşullarına göre geliştirilen bilgisayarlar hesaplama yaparken zorlandıkları için bu sayıyı küçültmüş ve 0.50 sayısını kullanmıştır. Elde ettiği sonuçlar önce doğru hesaplamalar ortaya koyarken bir süre sonra değişik senaryolar ortaya koymuş ve yanlış sonuçlara ulaşılmıştır. İşte bu hesaplama çalışması atmosferin kaotik yapısının ne denli karışık bir düzene sahip olduğunu anlamamıza yardımcı olmuştur. Çünkü çok ufak, önemsiz gibi görünen değişiklikler zaman geçtikçe büyük farklılıklara neden olabilir. Mesela Çin’de kanat çırpan bir kelebeğin zamanla Florida’da bir kasırgaya sebep olabileceği bu yüzden doğrudur. Birkaç hafta sonra büyük hava kütlelerinin hangi yöne, ne hızda gideceğini tahmin etmek oldukça zordur. Çünkü atmosfer olaylarını etkileyen nedenler fazladır. Ancak yine de hava tahminlerini bilmek günlük yaşantımız için gereklidir. Dışarı çıkarken kıyafetimize karar vermek, kar yağdığında ulaşımda ve eğitimde neden olduğu aksaklıklar, haftasonu plan yapmak için havanın durumunu bilmek hava tahminlerinin hayatımızdaki yerini ortaya koyması açısından önemlidir.
Uzun yıllar önce insanlar basınç, rüzgar ve bulutların hareketlerini gözlemleyerek hava tahmini yaparlardı. Ancak günümüzde teknolojik yenilikler sayesinde hava tahminleri için modeller kullanılır. Modeller bir çeşit simülasyon sayılır. Genellikle 10 günlük hava durumunu tahmin etmek için kullanılır. Fakat bu tahminlerin doğruluğu süre uzadıkça tutarlı olmamaktadır, birkaç gün sonrası için hava tahmini başarısı yüzde doksanların üzerinde iken 10 gün sonrası için doğruluk oranı oldukça düşmektedir. Bu nedenle uzun süreli dönemleri kapsayan tahminleri daha doğru yapmak için “topluluk çalıştırması” yada “ensemble” denilen yöntemlerin kullanımına geçilmiştir. Modellerin hava tahminlerini yapabilmesi için çeşitli verilerin girilmesi gerekir. Kullanılan modeller bazı denklemler kullanarak hava tahminini hesaplar. Bu modellerin birkaç küçük değişiklikler yapılarak tekrar edilmesiyle yeni tahmin senaryoları meydana gelir. ECMWF yani Avrupa Modeli denilen model 50 civarı senaryo üretirken, kısa adı GFS olan Amerikan Modeli ise 20 civarında senaryo üreterek hava tahmini oluşturur. Bu modeller az önce belirttiğim topluluk çalışmasına örnektir. Mesela ECMWF ile elde edilen elli senaryonun kırkında hava soğuk sonucu çıkıyorsa o tarihler için havanın soğuk olacağını tahmin ederiz.
Uzun vadeli hava tahminlerinde endekslere bakılarak tahmin yapmak kullanılan diğer bir yöntemdir. Bu yönteme göre baskın olan basınç incelenir ve bir tahmin oluşturulur. Bu verilerin bir tahmin olduğunu ve kesinlik arz etmediğini bir kez daha belirtelim.
Günümüzde kış aylarındaki havayı uzun zaman öncesinden tahmin etmek için en çok AO-NAO endeksleri kullanılır. Kutuplarda saatin tersi yönünde esen rüzgarlar ve alçak basınç merkezleri bulunur. Bu rüzgarlar sayesinde kutbi girdap oluşur ve kutup çevresindeki soğuk hava bu alana hapsolur. Bu olaya polar vortex adı da verilir. Bu rüzgarların kuvvetlenmesi ya da zayıflaması takip edilerek AO endeksi oluşturulur. Rüzgar kuvvetlendiğinde endeks pozitife döner, zayıfladığında ise negatife iner.
Türkiye”yi etkileyen bir başka endeks ise NAO endeksidir. Azor Adaları ve İzlanda çevresindeki basınç farkı bu endekste etkilidir. Bu basınç alanlarının bazen sabit kalması Türkiye’deki havanın uzun dönem değişmemesine neden olur.
Günümüzde kullanılan diğer bir tahmin yöntemi de stratosfer verilerini bilmekten geçer. Çünkü stratosferde meydana gelen değişimler ve hareketler troposferdeki hava olaylarını etkiler.
Troposferden stratosfere doğru görülen enerji akışları ayrıca stratosfer rüzgarları ve sıcaklığı uzun dönem hava tahminlerinde etkilidir. Genellikle stratosferde görülen hava olayları 10 gün kadar bir süre geçtikten sonra troposferi etkilediğinden stratosfer verilerini incelemek hava tahminleri için bir ölçüttür. Bu arada İskandinavya üzerinde bir yüksek basınç alanı oluştuğunda ülkemize soğuk hava dalgasının daha çok geldiği görülür. Ancak aynı dönemlerde İtalya üzerinde bir alçak basınç alanı oluşursa bu alçak basınç elektrik süpürgesi gibi soğuk havayı çeker ve ülkemize gelmesini engeller.
Tropikal bölgelerde rüzgarlar dikkate alınarak hazırlanan ve uzun vadeli hava tahminlerinde kullanılan MJO endeksi de önemlidir. Bu endeks 8 fazdan oluşur ve her bir faz diliminde oluşan basınçlar farklıdır.
Bu yazımızda hava tahminlerinin nedenli zor ve karışık olduğunu sizlere anlatmaya çalıştık umarız bu konudaki merakınızı bir nebze de olsa gidermişizdir.

1 Yorum

Yorum Ekle

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.